نمونه شرط داوری؛ متن پیشنهادی و ۷ اشتباه مهم

در بسیاری از قراردادها، طرفین با یک جمله کوتاه مانند «در صورت اختلاف، موضوع از طریق داوری حل می‌شود» تصور می‌کنند روش رسیدگی به اختلاف را به‌درستی تعیین کرده‌اند. مشکل معمولاً زمانی آشکار می‌شود که اختلاف به وجود آمده، اما طرفین درباره انتخاب داور، دامنه اختیار او، مدت داوری یا حتی مرجع تعیین داور توافق ندارند.

شرط داوری مبهم ممکن است به‌جای تسریع در حل اختلاف، خودش منشأ اختلاف جدیدی شود. به همین دلیل، استفاده از هر نمونه شرط داوری بدون تطبیق آن با نوع قرارداد، مشخصات طرفین و ارزش معامله توصیه نمی‌شود.

در این مقاله، ضمن ارائه نمونه متن شرط داوری، شرایط تنظیم آن، تفاوت داوری سازمانی و موردی و اشتباهاتی را بررسی می‌کنیم که می‌توانند اعتبار یا کارایی توافق داوری را با مشکل مواجه کنند.

پاسخ کوتاه: شرط داوری چیست؟

شرط داوری بندی از قرارداد است که براساس آن، طرفین توافق می‌کنند تمام یا بخشی از اختلافات خود را به‌جای رسیدگی اولیه در دادگاه، به یک یا چند داور ارجاع دهند.

براساس ماده ۴۵۴ قانون آیین دادرسی مدنی، اشخاصی که اهلیت اقامه دعوا دارند می‌توانند با توافق یکدیگر، اختلاف خود را به داوری ارجاع دهند. ماده ۴۵۵ نیز اجازه می‌دهد این توافق در متن قرارداد اصلی یا در قراردادی جداگانه درج شود.

بنابراین، توافق داوری می‌تواند در دو شکل اصلی تنظیم شود:

• شرط داوری در ضمن قرارداد اصلی؛
• قرارداد مستقل داوری، پیش یا پس از ایجاد اختلاف.

متن کامل مقررات داوری داخلی در باب هفتم قانون آیین دادرسی مدنی، مواد ۴۵۴ تا ۵۰۱ قرار گرفته است.

چرا استفاده از نمونه شرط داوری ساده کافی نیست؟

هر قرارداد شرایط متفاوتی دارد. شرط مناسب برای یک قرارداد اجاره داخلی الزاماً برای قرارداد مشارکت، پیمانکاری یا فروش بین‌المللی مناسب نیست.

برای مثال، در یک قرارداد کم‌ارزش، انتخاب هیئت سه‌نفره داوری ممکن است هزینه و پیچیدگی غیرضروری ایجاد کند. در مقابل، تعیین داور واحد در یک اختلاف تجاری بزرگ و چندموضوعی ممکن است با نیازهای طرفین متناسب نباشد.

همچنین، در قراردادهای بین‌المللی باید علاوه بر نام داور یا مؤسسه داوری، موضوعاتی مانند مقر داوری، زبان رسیدگی، قواعد داوری و قانون حاکم نیز بررسی شوند.

در نتیجه، نمونه شرط داوری باید نقطه شروع تنظیم قرارداد باشد، نه متنی که بدون بررسی در هر قراردادی کپی شود.

شرط داوری باید چه اطلاعاتی داشته باشد؟

یک شرط داوری دقیق، متناسب با نوع قرارداد، معمولاً باید درباره موضوعات زیر تعیین تکلیف کند.

دامنه اختلافات قابل ارجاع

باید مشخص شود داور صلاحیت رسیدگی به چه اختلافاتی را دارد. برای پوشش مناسب می‌توان به اختلافات ناشی از انعقاد، اعتبار، تفسیر، اجرا، نقض، فسخ یا خاتمه قرارداد اشاره کرد.

اگر شرط فقط «اختلاف در اجرای قرارداد» را شامل شود، ممکن است درباره صلاحیت داور برای رسیدگی به فسخ، بطلان یا مطالبه خسارت اختلاف ایجاد شود.

داور یا روش انتخاب داور

طرفین می‌توانند شخص مشخصی را به‌عنوان داور انتخاب کنند یا فقط روش انتخاب او را بنویسند. تعیین نام داور بدون پیش‌بینی وضعیت فوت، استعفا، امتناع یا عدم امکان دسترسی به او می‌تواند اجرای شرط را دشوار کند.

راهکار مطمئن‌تر در بسیاری از قراردادها، تعیین روش انتخاب داور اصلی و جانشین یا ارجاع اختلاف به یک مؤسسه داوری معتبر است.

تعداد داوران

تعداد داوران می‌تواند یک یا سه نفر باشد. انتخاب داور واحد معمولاً ساختار ساده‌تری دارد؛ اما برای اختلافات پیچیده و با ارزش مالی بالا، هیئت سه‌نفره ممکن است مناسب‌تر باشد.

افزایش تعداد داوران لزوماً به معنای افزایش کیفیت نیست و می‌تواند هزینه و زمان رسیدگی را بیشتر کند.

مدت داوری

براساس ماده ۴۵۸ قانون آیین دادرسی مدنی، در تنظیم قرارداد داوری باید موضوع، مدت داوری و مشخصات طرفین و داور یا داوران به‌گونه‌ای تعیین شود که ابهامی باقی نماند.

اگر مدت داوری تعیین می‌شود، زمان آغاز آن نیز باید روشن باشد. برای مثال، ممکن است مبدأ مدت از تاریخ قبول داوری، تحویل پرونده یا تشکیل نخستین جلسه محاسبه شود. سکوت درباره مبدأ، احتمال اختلاف در اعتبار رأی صادرشده را افزایش می‌دهد.

محل یا مقر داوری

در داوری داخلی، تعیین محل برگزاری جلسات به هماهنگی و ابلاغ‌ها کمک می‌کند. در داوری بین‌المللی، مقر داوری اهمیت بیشتری دارد؛ زیرا می‌تواند قانون ناظر بر فرایند داوری و دادگاه صالح برای نظارت یا رسیدگی به درخواست ابطال رأی را تحت تأثیر قرار دهد.

مقر حقوقی داوری لزوماً با محل فیزیکی برگزاری تمام جلسات یکسان نیست.

زبان داوری

در قراردادهای داخلی معمولاً زبان فارسی انتخاب می‌شود. در قراردادهای بین‌المللی باید زبان مکاتبات، لوایح، اسناد و جلسات مشخص شود.

اگر قرارداد دو‌زبانه است، بهتر است درباره نسخه معتبر قرارداد و مسئولیت ترجمه اسناد نیز تعیین تکلیف شود.

قانون و قواعد حاکم

در داوری سازمانی، قواعد مؤسسه انتخاب‌شده معمولاً فرایند تعیین داور و اداره پرونده را مشخص می‌کند. در داوری موردی، لازم است سازوکار رسیدگی با دقت بیشتری نوشته شود.

در قراردادهای بین‌المللی، قانون حاکم بر قرارداد، مقر داوری و قواعد رسیدگی سه موضوع مرتبط اما متفاوت هستند و نباید با یکدیگر اشتباه گرفته شوند.

نمونه شرط داوری سازمانی

متن زیر یک نمونه آموزشی است و باید با قرارداد و قواعد مؤسسه انتخاب‌شده تطبیق داده شود:

«کلیه اختلافات، دعاوی و مطالبات ناشی از یا مرتبط با این قرارداد، از جمله اختلاف درباره انعقاد، اعتبار، تفسیر، اجرا، نقض، فسخ، انحلال یا خاتمه آن، مطابق قواعد داوری [نام کامل مؤسسه داوری] توسط [یک داور/سه داور] رسیدگی و به‌صورت نهایی حل‌وفصل خواهد شد. مقر داوری [شهر و کشور]، زبان داوری [زبان] و قانون حاکم بر قرارداد [قانون منتخب طرفین] است.»

در این نمونه شرط داوری، نام مؤسسه باید دقیقاً مطابق عنوان قانونی آن نوشته شود. استفاده از نام ناقص، ترجمه اشتباه یا معرفی نهادی که خدمات داوری ارائه نمی‌کند، می‌تواند مشکلات جدی ایجاد کند.

پیش از درج شرط، قواعد و شرط نمونه همان مؤسسه را بررسی کنید. برای نمونه، اتاق بازرگانی بین‌المللی یک شرط استاندارد داوری ICC منتشر کرده و توصیه می‌کند طرفین جزئیاتی مانند تعداد داوران، مقر و زبان داوری را متناسب با قرارداد تکمیل کنند.

نمونه شرط داوری موردی

در داوری موردی، یک مؤسسه دائمی مسئول اداره پرونده نیست و طرفین باید روش تعیین داور و ادامه رسیدگی را دقیق‌تر مشخص کنند:

«کلیه اختلافات ناشی از یا مرتبط با این قرارداد، از جمله اختلاف درباره اعتبار، تفسیر، اجرا، نقض، فسخ یا خاتمه آن، به داوری یک نفر ارجاع می‌شود. داور با توافق کتبی طرفین انتخاب خواهد شد. طرفین موظف‌اند ظرف [تعداد] روز از تاریخ درخواست کتبی داوری درباره انتخاب داور توافق کنند. در صورت عدم توافق یا عدم امکان ادامه فعالیت داور، تعیین داور یا داور جانشین مطابق مقررات قانونی انجام خواهد شد. مدت داوری [تعداد] ماه از تاریخ قبول کتبی داور و دریافت اسناد اولیه است. محل داوری [شهر] و زبان رسیدگی فارسی خواهد بود.»

این نمونه شرط داوری نیز باید براساس نوع قرارداد اصلاح شود. عبارت «مطابق مقررات قانونی» ممکن است در بعضی قراردادها بیش از حد کلی باشد؛ بنابراین بهتر است روش تعیین داور جانشین و مرجع صالح با نظر متخصص حقوقی دقیق‌تر نوشته شود.

تفاوت داوری سازمانی و موردی

هیچ‌کدام از این دو روش همیشه برتر نیست. ارزش قرارداد، پیچیدگی اختلاف احتمالی، توان مالی طرفین و امکان همکاری آنان در انتخاب داور باید بررسی شود.

۷ اشتباه خطرناک در تنظیم شرط داوری

۱. مبهم‌گذاشتن دامنه اختلاف

عبارت «اختلافات قرارداد به داوری ارجاع می‌شود» ممکن است درباره بطلان، فسخ، خسارت، اسناد جانبی یا اختلافات خارج از اجرای مستقیم قرارداد ابهام ایجاد کند.

دامنه شرط باید به‌اندازه کافی روشن باشد؛ اما نباید بدون دلیل به اختلافاتی گسترش پیدا کند که طرفین قصد ارجاع آن‌ها را نداشته‌اند.

۲. تعیین داور بدون پیش‌بینی جانشین

ممکن است داور تعیین‌شده داوری را نپذیرد، فوت کند، استعفا دهد یا به دلایلی امکان رسیدگی نداشته باشد. اگر قرارداد فقط نام همان شخص را نوشته و راهکار جایگزین ندارد، طرفین ممکن است درباره ادامه اعتبار شرط اختلاف پیدا کنند.

بهتر است روش انتخاب داور جانشین از ابتدا مشخص شود.

۳. ننوشتن روش انتخاب داور

عبارت «داور با توافق طرفین انتخاب می‌شود» زمانی مشکل‌ساز است که پس از ایجاد اختلاف، دیگر توافقی شکل نگیرد.

یک نمونه شرط داوری حرفه‌ای باید برای شکست مذاکرات نیز راهکار داشته باشد؛ مانند تعیین مرجع نصب داور، مهلت انتخاب و روش معرفی جانشین.

۴. بی‌توجهی به مدت داوری

براساس بند ۴ ماده ۴۸۹ قانون آیین دادرسی مدنی، صدور و تسلیم رأی پس از انقضای مدت داوری از موارد بطلان رأی و عدم قابلیت اجرای آن شناخته شده است.

بنابراین، مدت، مبدأ محاسبه و امکان تمدید آن باید با دقت تنظیم شوند. صرف نوشتن «مدت داوری سه ماه است» بدون تعیین نقطه آغاز می‌تواند ابهام ایجاد کند.

۵. تعیین مرجع داوری ناموجود یا نامشخص

گاهی در قرارداد نامی نوشته می‌شود که عنوان رسمی یک مرکز داوری نیست یا چند مرجع متفاوت با یکدیگر ترکیب می‌شوند.

پیش از درج نام مرکز، باید وجود، عنوان رسمی، قواعد، صلاحیت و روش ثبت درخواست در آن بررسی شود. برای آشنایی با داوری سازمانی داخلی می‌توانید اطلاعات مرکز داوری اتاق ایران را بررسی کنید.

۶. نادیده‌گرفتن موضوعات غیرقابل‌داوری

تمام اختلافات را نمی‌توان به داوری سپرد. طبق ماده ۴۹۶ قانون آیین دادرسی مدنی، دعاوی ورشکستگی و دعاوی راجع به اصل نکاح، فسخ نکاح، طلاق و نسب قابل ارجاع به داوری نیستند.

ارجاع اختلافات مربوط به اموال عمومی و دولتی نیز با محدودیت‌های اصل ۱۳۹ قانون اساسی و تشریفات خاص روبه‌رو است. در چنین قراردادهایی نباید از یک نمونه شرط داوری عمومی استفاده کرد.

۷. کپی‌کردن شرط نامتناسب

شرطی که برای قرارداد بین‌المللی نوشته شده ممکن است برای قرارداد داخلی مناسب نباشد. همین‌طور شرط قرارداد اجاره را نمی‌توان بدون بررسی در قرارداد سهام‌داری یا پیمانکاری قرار داد.

هر شرط باید با موضوع قرارداد، ارزش معامله، تعداد طرفین، محل اجرای تعهد و نوع اختلاف احتمالی هماهنگ شود.

آیا نوشتن «رأی داور قطعی است» کافی است؟

رأی داوری اصولاً برای طرفین الزام‌آور است؛ اما نوشتن عبارت «رأی داور قطعی و لازم‌الاجراست» تمام کنترل‌های قانونی را از بین نمی‌برد.

ماده ۴۸۹ قانون آیین دادرسی مدنی مواردی را پیش‌بینی کرده که رأی داور باطل و فاقد قابلیت اجراست؛ از جمله:

• مخالفت رأی با قوانین موجد حق؛
• صدور رأی درباره موضوعی خارج از داوری؛
• خروج داور از حدود اختیار؛
• صدور و تسلیم رأی پس از پایان مدت؛
• صدور رأی توسط داور غیرمجاز؛
• بی‌اعتباری قرارداد رجوع به داوری.

بنابراین، توافق طرفین نمی‌تواند رأی معیوب را صرفاً با استفاده از واژه «قطعی» از نظارت قانونی مصون کند.

مثال کاربردی از یک شرط ناقص

فرض کنید در قرارداد مشارکت نوشته شده است:

«در صورت اختلاف، آقای الف داور طرفین خواهد بود.»

پس از ایجاد اختلاف، آقای الف داوری را نمی‌پذیرد. قرارداد نیز داور جانشین، روش انتخاب داور جدید، مدت داوری و دامنه اختلافات را مشخص نکرده است.

اکنون طرفین ممکن است بر سر این پرسش‌ها اختلاف پیدا کنند:

• آیا انتخاب آقای الف علت اصلی توافق داوری بوده است؟
• آیا با امتناع او شرط داوری از بین می‌رود؟
• چه کسی باید جانشین او را انتخاب کند؟
• داور جدید درباره فسخ قرارداد نیز اختیار دارد؟
• مدت داوری از چه تاریخی محاسبه می‌شود؟

یک بند کوتاه که قرار بود اختلاف را ساده کند، اکنون چند اختلاف تازه ایجاد کرده است.

چک‌لیست بررسی نمونه شرط داوری

پیش از قراردادن متن داوری در قرارداد، موارد زیر را کنترل کنید:

• موضوعات مشمول داوری مشخص شده‌اند.
• موضوع قرارداد قابلیت ارجاع به داوری دارد.
• داوری سازمانی یا موردی بودن رسیدگی روشن است.
• نام مرکز داوری به‌درستی نوشته شده است.
• تعداد داوران مشخص است.
• روش انتخاب داور و جانشین تعیین شده است.
• مدت داوری و مبدأ آن روشن است.
• محل یا مقر داوری تعیین شده است.
• زبان رسیدگی، در صورت نیاز، مشخص شده است.
• قانون حاکم در قرارداد بین‌المللی بررسی شده است.
• تکلیف ابلاغ‌ها و اطلاعات تماس طرفین روشن است.
• شرط با سایر بندهای حل اختلاف تعارض ندارد.
• اختیار امضاکنندگان قرارداد بررسی شده است.

پرسش‌های متداول درباره نمونه شرط داوری

آیا می‌توان شرط داوری را بعد از امضای قرارداد اضافه کرد؟

بله. طرفین می‌توانند با توافق کتبی و از طریق الحاقیه یا قرارداد مستقل، اختلافات خود را به داوری ارجاع دهند. الحاق شرط بدون موافقت طرف دیگر امکان‌پذیر نیست.

آیا حتماً باید نام داور در قرارداد نوشته شود؟

خیر. طرفین می‌توانند به‌جای تعیین شخص، روش انتخاب داور یا یک مؤسسه داوری را مشخص کنند. در بسیاری از قراردادها، تعیین سازوکار انتخاب از درج نام یک شخص مطمئن‌تر است.

اگر داور معرفی‌شده قبول نکند چه می‌شود؟

پاسخ به متن قرارداد بستگی دارد. اگر داور جانشین یا روش انتخاب او پیش‌بینی نشده باشد، ممکن است برای تعیین تکلیف نیاز به استفاده از سازوکار قانونی باشد. به همین دلیل، قبول داور و روش جانشینی باید از ابتدا بررسی شود.

آیا شرط داوری موجب می‌شود هیچ دادگاهی دخالت نکند؟

خیر. دادگاه ممکن است در مواردی مانند تعیین داور طبق قانون، صدور دستورهای لازم، اجرای رأی یا رسیدگی به درخواست ابطال نقش داشته باشد. میزان این دخالت به نوع داوری و قانون حاکم بستگی دارد.

آیا یک نمونه شرط داوری برای تمام قراردادها مناسب است؟

خیر. نوع قرارداد، ارزش معامله، داخلی یا بین‌المللی‌بودن رابطه، تعداد طرفین و موضوع اختلاف احتمالی باید در تنظیم شرط در نظر گرفته شوند.

آیا شرط داوری شفاهی معتبر است؟

برای جلوگیری از اختلاف در اثبات، حدود اختیار داور و دامنه ارجاع، توافق داوری باید به‌صورت روشن و مکتوب تنظیم شود. در داوری تجاری بین‌المللی نیز موافقت‌نامه داوری تابع شرایط شکلی مقرر در قانون مربوط است.

جمع‌بندی

شرط داوری فقط یک جمله تشریفاتی در پایان قرارداد نیست. این بند مشخص می‌کند اختلاف احتمالی توسط چه شخص یا نهادی، در چه مدتی، با چه حدود اختیاری و براساس چه سازوکاری رسیدگی شود.

یک نمونه شرط داوری مناسب باید با نوع قرارداد و ریسک‌های همان رابطه حقوقی تطبیق داده شود. تعیین دقیق دامنه اختلاف، روش انتخاب داور، مدت، مقر و قواعد رسیدگی می‌تواند از اختلافات بعدی درباره خود داوری جلوگیری کند.

کپی‌کردن متن‌های آماده بدون بررسی، به‌ویژه در قراردادهای تجاری مهم یا بین‌المللی، ممکن است نتیجه‌ای برخلاف انتظار طرفین ایجاد کند.

CTA

برای یادگیری کاربردی تنظیم شرط داوری، آیین رسیدگی، صدور رأی و اجرای رأی داور می‌توانید اطلاعات دوره داوری حقوقی مؤسسه امین را بررسی کنید.

برای دریافت اطلاعات دوره و رزرو مشاوره، کلمه «حقوق» را به @amin_inst ارسال کنید.

هشدار حقوقی

این مقاله و نمونه‌های ارائه‌شده با هدف آموزش عمومی تهیه شده‌اند و جایگزین بررسی اختصاصی قرارداد یا مشاوره حقوقی نیستند. اعتبار و مناسب‌بودن شرط داوری باید با توجه به موضوع قرارداد، وضعیت طرفین و قوانین حاکم بررسی شود.